पौष ६ वीरगंज ____ पछिल्ला केही वर्षयता विश्वव्यापी रूपमा ध्यान (मेडिटेसन) सम्बन्धी बजार उल्लेखनीय रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ। मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको बढ्दो सचेतना, तनाव र चिन्ताको बढ्दो समस्या, प्रविधिको विकास तथा जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले ध्यानलाई केवल आध्यात्मिक अभ्यासबाट एक महत्वपूर्ण आर्थिक गतिविधिमा रूपान्तरण गरेको छ। सन् २०२४ मा करिब ७.९८ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको विश्व ध्यान बजार सन् २०२५ मा बढेर ९.७ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यस अवधिमा बजारको वार्षिक चक्रवृद्धि वृद्धिदर २१.५ प्रतिशत रहने देखिन्छ, जुन कुनै पनि स्वास्थ्य तथा कल्याणसँग सम्बन्धित उद्योगका लागि उल्लेखनीय वृद्धि हो।

विगतको अवधिमा ध्यान बजारको वृद्धिमा मुख्यत: तनाव र चिन्ता व्यवस्थापनको आवश्यकता, स्वास्थ्य तथा वेलनेसप्रतिको बढ्दो रुचि, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक परम्पराको निरन्तरता, वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट प्रमाणित भएका ध्यानका फाइदा, र कर्पोरेट वेलनेस कार्यक्रमहरूको विस्तारले योगदान पुर्‍याएको देखिन्छ। कार्यालयमा कामको चाप, प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैली र डिजिटल जीवनका कारण मानिसहरू मानसिक रूपमा थकित हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा ध्यानले शान्ति, सन्तुलन र आत्म-नियन्त्रण प्रदान गर्ने माध्यमका रूपमा स्थान बनाएको छ।

मानसिक स्वास्थ्यका दृष्टिले तनावलाई शारीरिक, भावनात्मक वा मानसिक असहजता ल्याउने अवस्थाका रूपमा लिइन्छ भने चिन्ता डर, बेचैनी र उच्च रक्तचापजस्ता शारीरिक प्रतिक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ। ध्यान अभ्यासले मानिसलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित हुन सिकाउने भएकाले यसले मानसिक शान्ति र भावनात्मक सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ। यही कारणले गर्दा चिकित्सक, मनोवैज्ञानिक तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि ध्यानलाई उपचार तथा आत्म-हेरचाहको एक महत्वपूर्ण उपायका रूपमा स्वीकार गर्न थालेका छन्।

भविष्यतर्फ हेर्दा ध्यान बजार अझ तीव्र गतिमा विस्तार हुने अपेक्षा गरिएको छ। सन् २०२९ सम्म यो बजार २२.५६ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ, जसमा वार्षिक वृद्धिदर २३.५ प्रतिशत रहनेछ। आगामी वर्षहरूमा मानसिक स्वास्थ्यमा केन्द्रित नीति, स्वास्थ्य सेवामा ध्यानको एकीकरण, वेलनेस पर्यटन तथा ध्यान शिविरहरूको लोकप्रियता, डिजिटल ध्यान प्लेटफर्महरूको विस्तार, तथा विद्यालय र कार्यस्थलमा ध्यान अभ्यासको समावेशले बजारलाई थप गति दिने विश्वास गरिएको छ।

विशेष गरी ध्यान एपहरूको लोकप्रियता बजार विस्तारको महत्वपूर्ण कारक बनेको छ। स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँच बढेसँगै मानिसहरूले घरमै बसेर ध्यान अभ्यास गर्न सक्ने सुविधा पाएका छन्। निर्देशित ध्यान, निद्रा सुधार कार्यक्रम, तनाव मापन, मनोदशा ट्र्याकिङजस्ता सुविधाले यस्ता एपहरूलाई आकर्षक बनाएका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), बायोफिडब्याक र वेयरेबल प्रविधिको प्रयोगले ध्यानलाई अझ व्यक्तिगत र प्रभावकारी बनाइरहेको छ। ठूला कम्पनीहरू ध्यान तथा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित नवीन प्रविधि र प्लेटफर्म विकासमा केन्द्रित छन्। मोबाइल एप, अनलाइन मनोचिकित्सा, डिजिटल आत्म-हेरचाह सामग्री तथा सदस्यता आधारित सेवाहरूले बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाएको छ। साथै, विभिन्न कम्पनीबीचको सहकार्य र अधिग्रहणले सेवा दायरा विस्तार गर्दै प्रयोगकर्तालाई समग्र मानसिक स्वास्थ्य समाधान प्रदान गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

क्षेत्रीय रूपमा हेर्दा उत्तर अमेरिका हाल विश्व ध्यान बजारको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्ने क्षेत्र हो। यद्यपि एसिया–प्रशान्त, युरोप, दक्षिण अमेरिका, मध्यपूर्व र अफ्रिकामा पनि यो बजार तीव्र रूपमा फैलिँदै छ। भारत, चीन, जापानजस्ता देशहरूमा ध्यानको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक आधार भएकाले त्यहाँ आधुनिक डिजिटल ध्यान सेवाले ठूलो सम्भावना बोकेको छ। समग्रमा, ध्यान अब केवल व्यक्तिगत शान्तिका लागि गरिने अभ्यास मात्र नभई एक ठूलो आर्थिक क्षेत्रको रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य समस्या र मानिसहरूको स्वस्थ, सन्तुलित जीवनप्रतिको चाहनाले भविष्यमा ध्यानको प्रभाव अझ गहिरो र व्यापक हुने स्पष्ट संकेत देखिन्छ।